Родителство
Како да играте со дете кое „не знае да игра“?
· Инфо Вторник
Стручно прегледано од м-р Весна Цековска-Дебрлиева и м-р Зденка Стаменова
Кога последен пат седнавте на подот со вашето дете, со коцки или колички меѓу вас и по две минути не знаевте што понатаму?
А, кога последен пат го гледавте како си игра само, долго и задлабочено, со нешто што никој не му го покажал?
Ако на првото прашање одговорот е „вчера“, а на второто „не се сеќавам“, не сте единствени. Родителите кои ни се обраќаат ова најчесто го опишуваат со кратки реченици кои звучат речиси исто: „Има полна соба играчки, а не си игра со ништо.“ „Ги реди колите во линија и толку.“ „Игра само додека јас ја водам играта.“ „По пет минути бара телефон.“ Под сите нив стои истото тивко прашање: дали нешто не е во ред со детето или со мене, што не знам како да играм со него?
Играта изгледа како нешто што децата го знаат сами од себе и во голема мера е така. Истовремено, таа се развива по свој редослед, зависи од јазикот, од телото, од сетилата и од вниманието и кај некои деца доцни или тргнува по свој пат. Во овој блог гледаме што значи кога детето „не знае да игра“, како играта расте, што се гради додека детето си игра и кога тешкотијата во играта е знак на кој вреди да се обрне внимание. А, потоа и она што е најважно за секојдневието: како возрасниот може да влезе во играта и да ѝ помогне да порасне.
Што всушност значи „не знае да игра“
Изразот звучи како опис на една тешкотија. Во пракса, под него се кријат неколку сосема различни слики и секоја има своја причина.
Првата е детето кое прелетува од играчка на играчка. Ја зема количката, ја турка два пати и ја остава. Зема коцка, ја фрла. Отвора сликовница, ја затвора. За половина час ја поминало целата соба, а ниту една игра не почнала навистина. Кај двегодишно дете ова е вообичаен начин на истражување: кратко, широко, со сите предмети по малку. Кај поголемо дете истата слика може да упатува на тешкотии со одржувањето на вниманието или на тоа дека детето, откако ќе го допре предметот, не знае што друго би можело да направи со него.
Втората е детето кое повторува. Ги реди колите во совршено права линија. Ги врти тркалата и гледа како се вртат. Ја отвора и ја затвора вратата на шкафот, повторно и повторно. Родителите за ова често велат „тоа не е игра“, иако детето е длабоко ангажирано и видливо задоволно. Детето всушност игра, со интерес насочен кон сензорното доживување, кон редот и кон предвидливоста, а помалку кон приказната или кон друга личност.
Третата е детето кое чека. Седи покрај играчките и гледа во возрасниот. Убаво си игра додека некој ја води играта, а штом возрасниот ќе стане, играта згаснува. Кај некои деца ова е навика, бидејќи возрасните отсекогаш ја организирале нивната игра. Кај други тешкотијата е во самото смислување: детето не може да замисли што би можело да се случи со играчките, па чека некој да му покаже.
Четвртата е детето кое игра само со екран или со играчки на копчиња. Го привлекуваат предмети кои светат, пеат и реагираат на допир, а коцките и куклите стојат недопрени. Ова е можеби најчестата слика денес и ќе се вратиме на неа кога ќе зборуваме за просторот дома.
Петтата е детето кое руши. Ја урива кулата на братот, ги фрла играчките низ собата, ги кине страниците од сликовниците. Лесно се чита како агресија или лошо однесување. Кај помалите деца фрлањето и рушењето се очекувана фаза на истражување, а кај поголемите понекогаш покажуваат силна потреба за сензорен внес, за удар, тежина и звук, која детето ја задоволува на единствениот начин кој го знае.
Шестата е детето кое игра само, но не и со другите. Дома има долги, богати игри, а на игралиштето стои на страна или влегува во играта на другите деца и ја расипува. Играта со врсници е посебна вештина, која се гради подоцна и потешко од самостојната игра.
Ако вашето дете го препознавате во повеќе од една од овие слики, тоа е сосема вообичаено. Она што вреди да се запамети е дека секоја од нив бара поинаков одговор, а за да се најде тој одговор, прво треба да се знае каде стои детето во развојот на играта.
Играта расте по свој редослед
Играта не се појавува наеднаш, во готова форма. Се развива по редослед кој е изненадувачки сличен кај децата насекаде во светот, иако темпото се разликува од дете до дете.
Првото скалило е сензорното истражување. Во првата година, а кај многу деца и подолго, играта значи предметот да се стави в уста, да се удри, да се тресе, да се фрли. Бебето кое по петти пат ја фрла лажицата од столчето си игра на најсериозен можен начин. Учи дека предметите паѓаат и прават звук, дека постојат и кога ќе исчезнат од видното поле и дека возрасниот секогаш се наведнува да ги подигне.
Околу првата година и половина се појавува функционалната игра: детето почнува да ги користи предметите според нивната намена. Го става телефонот на увото, си ја чешла косата со чешел, ја турка количката по подот и прави „брррм“. Со тоа покажува дека разбира за што служат работите, а тоа е првиот знак дека во играта влегува значење.
Паралелно расте конструктивната игра: редење, ставање едно во друго, градење кули, сложувалки. Таа почнува скромно, со две коцки една врз друга и продолжува да се развива со години, сѐ до сложените конструкции од лего на училишна возраст.
Најголемиот скок е симболичната игра или играта на преправање. Околу втората година детето прв пат „пие“ од празна чаша или ѝ дава „каша“ на куклата. Малку подоцна, еден предмет почнува да означува друг: коцката станува телефон, стапот станува коњ, кутијата станува автомобил. Меѓу третата и четвртата година преправањето прераснува во низи: куклата јаде, потоа се бања, потоа оди на спиење. Меѓу четвртата и петтата година доаѓаат улогите и заедничките приказни со други деца: „Ти да си докторот, а јас да сум болниот.“ Околу шестата или седмата година играта добива уште еден слој, игрите со правила, од криенка со вистински правила до друштвени игри и спорт.
Истовремено се развива и социјалната страна на играта. До втората година децата претежно играат сами. Меѓу втората и третата играат едно покрај друго: две деца во ист песочник, секое со своја кофичка, кои повремено погледнуваат што прави другото, но ретко играат заедно. Со третата и четвртата година почнуваат да делат материјали и простор, а вистинската заедничка игра, со заедничка цел и поделени улоги, најчесто се појавува меѓу четвртата и петтата година. Тригодишното дете кое „не си игра со другите деца“ најчесто е точно таму каде што треба да биде.
Кога родителот вели дека детето не знае да игра, многу често детето игра, само на поранешно скалило од она кое се очекува за неговата возраст. Четиригодишното дете кое сѐ уште најмногу сака да фрла и да удира има потреба од тоа сензорно истражување. Ако го прескокнеме тоа скалило и директно го повикаме на „игра на продавница“, најчесто добиваме дете кое бега од играта. Кај децата со развојни предизвици профилот може да биде и нерамномерен: конструктивната игра да е на ниво на возраста, а симболичната да доцни една или две години.
Играта се гради скалило по скалило, а најбрзиот пат нагоре тргнува од скалилото на кое детето навистина стои.
Што се гради додека детето си игра
Во блогот за психомоторната реедукација веќе се сретнавме со прашањето кое родителите го поставуваат полу на шега: „Но, тоа само си игра, дали напредува?“ Тука одиме чекор понатаму и гледаме што точно се гради во играта и зошто тоа тешко се гради на друго место.
Прво, јазикот. Во моментот кога детето ја става коцката на увото и вели „ало“, мозокот ја прави истата операција како кога детето користи збор: едно нешто стои наместо друго. Зборот „мачка“ е знак за мачката, на ист начин на кој коцката во рацете на детето е знак за телефонот. Затоа симболичната игра и говорот растат заедно и истражувањата постојано покажуваат цврста врска меѓу богатството на преправањето и развојот на јазикот. Во играта детето и зборува поинаку: зборува во име на куклите, го раскажува она што го прави, пробува зборови и реченици кои инаку не ги користи.
Второ, самоконтролата. Рускиот психолог Лав Виготски забележал дека во играта детето се однесува како да е „за глава повисоко“ од себе. Дете кое не може да стои мирно ниту минута, како „стражар“ во игра може да стои мирно многу подолго, бидејќи тоа го бара улогата. Детето кое си игра продавница чека купувачот да дојде, прво бара пари, па дури потоа ја дава стоката. Правилата на улогата се меѓу првите правила кои детето ги следи затоа што самото сака, без некој однадвор да ги наметнува. На оваа идеја се засноваат и образовни програми за предучилишна возраст во кои структурираната игра на улоги се покажала како ефикасен начин за развој на извршните функции: вниманието, работната меморија и контролата на импулсите.
Трето, емоциите. По вакцинацијата, детето игра доктор и му дава инекции на мечето. По раѓањето на братчето, ја дои куклата и ја носи насекаде со себе. Во играта детето повторно го поминува она што му било тешко, овој пат со контролата во свои раце. Пред да има зборови за стравот, љубомората или тагата, детето ги има играчките и преку нив ги обработува.
Четврто, решавањето проблеми и толеранцијата на фрустрација. Кулата паѓа на седмата коцка. Детето пробува со пошироко дно, па ги реди коцките поинаку, па повторно. Никој не му објаснил статика, а тоа учи дека грешката носи информација и дека вреди да се проба уште еднаш. Ова трпение, вежбано во безбедна игра, подоцна е истото трпение со кое детето седнува пред тешка задача.
Петто, односите со другите. Кој ќе биде доктор. Чиј ред е. Што правиме кога другарот не сака да ја игра мојата игра. Преговарањето, попуштањето и повторното вклучување во играта по кавга се вештини кои тешко се учат од објаснување, а многу природно се учат на подот, со другите деца.
Кога играта е сиромашна, детето пропушта вежба за сите овие вештини истовремено и тоа во единствената средина во која ги вежба доброволно и со задоволство. Затоа тешкотијата во играта вреди да се сфати сериозно, исто како тешкотијата со говорот или со движењето.
Кога тешкотијата во играта е знак за нешто повеќе
Повеќето деца кои родителите ги опишуваат како деца што „не знаат да играат“ немаат развојна тешкотија. Имаат малку прилики, премногу играчки или возрасни кои не знаат како да се вклучат и за нив е доволна промената дома за која зборуваме подолу. Сепак, играта е еден од најчувствителните прозорци во развојот и понекогаш прва покажува дека нешто бара повнимателен поглед.
Кај некои деца тешкотијата во играта оди заедно со тешкотии во комуникацијата и во заедничкото внимание. Околу осумнаесеттиот месец детето не ви носи предмети за да ви ги покаже, не го следи вашиот прст кога покажувате нешто и не гледа кон вас за да го сподели своето задоволство. Околу втората година и половина или третата нема едноставно преправање: не ја храни куклата, не „зборува“ на телефонот-играчка. Играта е претежно повторувачка и крута, а секое нарушување на редот предизвикува силна вознемиреност. Интересот за игра со друга личност е мал. Заедно, овие знаци можат да бидат рани показатели за аутистичниот спектар и заслужуваат стручна проценка. Еден знак сам по себе не е дијагноза: многу деца ги редат колите во линија и имаат сосема типичен развој. Она што е важно е сликата во целина: колку знаци има, колку долго траат и дали се придружени со тешкотии во комуникацијата.
Доцнењето во говорот, за чии причини пишувавме во посебен блог, многу често се гледа и во играта. Преправањето бара внатрешна приказна, а приказната бара зборови. Детето кое доцни со говорот често игра поедноставно: пократки низи, помалку улоги, повеќе ракување со предмети отколку приказна. Врската важи и во обратна насока. Играта е еден од најдобрите патишта до зборовите и затоа логопедската работа со мали деца толку често се одвива токму преку играчки.
Трета група деца имаат тешкотија на самиот почеток на играта, во идејата. Секоја нова активност бара три чекори: идеја што може да се направи, план како да се направи и изведба. Некои деца заглавуваат уште на првиот чекор. Детето гледа во новата играчка и не знае што би можело да прави со неа. Се враќа на неколку познати активности кои ги повторува, радо гледа како другите играат, а новите играчки брзо ги напушта или ги расипува, бидејќи рушењето е наједноставното нешто што може да се направи со предмет. Овие деца често се и неспретни, се сопнуваат, ги избегнуваат справите на игралиштето и тешко учат нови движења. Кај нив тешкотијата е во смислувањето и планирањето, способност која може да се развива со соодветна поддршка.
Сетилата исто така ја обликуваат играта. Детето кое избегнува песок, боење со прсти, пластелин и секоја игра која валка може да има преосетливост на допир, која тивко го стеснува изборот на игри. Детето кое само удира, фрла и се судира може да бара повеќе сензорен внес отколку што добива. Во двата случаја сензорниот профил одлучува со што ќе се игра пред детето да има шанса само да избере.
И конечно, стравот од грешка. Некои деца не почнуваат да играат затоа што се плашат дека ќе направат „погрешно“. Бараат возрасниот да нацрта наместо нив, одбиваат да градат ако не се сигурни дека ќе успеат, го напуштаат цртежот по првата линија која не им се допаднала. Кај овие деца тешкотијата е емоционална и играта им треба уште повеќе, во атмосфера каде грешката нема цена.
Кога вреди да се побара мислење? Кога играта со месеци не се поместува од истото место. Кога препознавате неколку знаци од иста група. Кога играта на детето многу се разликува од играта на неговите врсници, а и други области, говорот, контактот или движењето, отвораат прашања. Дефектологот и логопедот ја набљудуваат играта директно и голем дел од проценката кај малите деца се одвива токму со играчки, бидејќи играта покажува работи кои ниту еден тест на хартија не може да ги долови. Ако сте во двоумење, проценката е мал чекор кој може да заштеди многу време.
ЦЕДУЗ Практичен совет: Како да влезете во играта и да ѝ направите простор
Двата најсилни лоста кои родителот ги има во рацете се неговото присуство во играта и просторот во кој детето игра. И двата можат да почнат да се менуваат уште денес.
Возрасниот како соиграч
Многу родители се чувствуваат непријатно кога треба да седнат на подот и да играат. Многумина пораснале во време кога возрасните не играле со децата. Други се враќаат уморни од работа и немаат енергија за гласови на животни и звуци на мотори. Некои едноставно се чувствуваат смешно. Ако се препознавате, тоа е многу почесто отколку што мислите и не кажува ништо лошо за вас како родител. Утешното е што на детето повеќе му треба вашето внимание отколку вашите идеи, а вниманието е нешто што секој родител може да го даде.
Почнете со десет до петнаесет минути на ден, со телефонот во друга соба, на подот, на висина на очите на детето. Детето избира со што ќе се игра. Првите неколку минути само гледајте: што прави, како го прави, на што се враќа.
Потоа правете го она што го прави детето. Ако удира две коцки една од друга, земете две коцки и удирајте. Ако ја турка количката напред-назад, земете своја и туркајте ја напред-назад. Имитацијата е силен сигнал: детето забележува дека некому му е интересно токму она што тоа го прави. Многу деца кои го игнорираат возрасниот кој предлага нова игра, се вртат кон возрасниот кој ги имитира.
Наместо прашања, коментирајте, како спортски коментатор кој го опишува натпреварот: „Количката оди брзо. Бум, удри во ѕидот! Пак тргнува.“ Прашањата од типот „Која боја е ова?“ или „Колку коцки има тука?“ ја претвораат играта во испит, а детето кое се чувствува испитувано брзо престанува да игра. Кратките реченици кои го опишуваат моментот му даваат на детето јазик, без да бараат одговор.
Кога детето ќе ве прифати во играта, додадете само еден чекор. Детето ја турка количката, а вашата количка влегува во „гаража“ под каучот. Детето ја храни куклата, а вие ѝ давате чаша вода. Потоа чекајте. Избројте во себе до десет. Многу деца имаат потреба од повеќе време да одговорат отколку што возрасните природно им даваат. Ако детето го прифати вашиот чекор, додадете следен. Ако не, вратете се на имитацијата, без притисок.
Истото важи и за играта која ви изгледа необична. Ако детето ги реди колите во линија, наместо да го повикувате да ги вози, донесете своја количка и ставете ја на крајот од редот. Следниот ден подајте му ја следната количка. Подоцна, вашата количка може разиграно да застане на патот: „Бип-бип, може ли да поминам?“ Целта е играта полека да стане заедничка, со почит кон потребата на детето за ред. Ако детето протестира, вратете се чекор наназад.
Детето кое руши, пак, може да добие кула изградена токму за да се сруши. „Јас градам, ти рушиш“, а потоа обратно, станува игра со ред и правило, во која енергијата на рушењето добива форма. Фрлањето може да се пренасочи кон кош, корпа за алишта или кутија на другиот крај од собата.
И завршете ја играта додека е сѐ уште убава, пред детето или вие да се исцрпите. Кратката и пријатна игра секој ден гради повеќе од долгата и принудена игра еднаш неделно.
Простор кој поканува на игра
Во едно истражување, малите деца кои имале на располагање четири играчки си играле со секоја подолго и на повеќе различни начини од децата кои имале шеснаесет. Полната соба играчки лесно води кон прелетување: детето постојано зема нешто ново, а ретко оди во длабочина. Ставете ги повеќето играчки во кутии, надвор од видик, и оставете осум до десет на достапно место. Менувајте ги на секои една до две недели. Играчката која се враќа од кутијата често се доживува како нова.
Вреди да се погледне и каков вид играчки има дома. Играчките на батерии, кои светат, пеат и зборуваат на притисок на копче, најголемиот дел од играта го извршуваат сами, а на детето му оставаат само да притиска. Истражувањата покажуваат дека околу таквите играчки и родителите зборуваат помалку со децата отколку околу коцки или сликовници. Отворените материјали работат на обратен начин: самите не прават ништо, па детето мора да измисли што ќе бидат. Коцки, картонски кутии, тенџериња и дрвени лажици, ќебе и две столици за шатор, штипки, парчиња ткаенина, фигури на животни и луѓе, стар телефон, паричник и чанта за игра на преправање. Една картонска кутија во едно попладне може да биде куќа, автомобил и брод. Екраните се посебна приказна, која ја разработивме во блогот за екраните, говорот и вниманието: секој час пред екран е час во кој ниту една од вештините опишани погоре не се вежба.
Надвор, играта често почнува сама. Есента нуди лисја, костени, желади и стапчиња, кои можат да се собираат, редат и бројат, да станат „супа“ во тенџерето или пари во продавница. Песокот, водата, камењата и калта се најстарите играчки кои постојат и сѐ уште се меѓу најдобрите.
Најтешкиот дел е досадата. Кога ќе се намалат екраните и играчките кои играат сами, првите минути се непријатни, а детето често вели „досадно ми е“. Не брзајте да ја пополните таа празнина. Кај многу деца токму во тој момент почнуваат идеите. Детето кое тешко смислува игра, пак, од самата досада ретко стигнува некаде. На него му е потребна покана: мала поставена сцена која сугерира почеток. Неколку животни покрај сино парче ткаенина која е „река“. Мечето на столче, со чинија и лажица пред него. Поставете ја сцената, седнете во близина и почекајте детето да го направи првиот чекор.
ЦЕДУЗ Нутри совет: Што му треба на мозокот кој истражува
Играта бара три работи од нервниот систем: љубопитност која го турка детето кон новото, внимание кое го задржува во игра подолго од неколку минути и трпение кога кулата паѓа по петти пат. Сите три во голема мера зависат од допаминскиот систем и од рамномерната енергија во текот на денот.
Железото заслужува прво место. Истражувањата кои со години ги следеле децата што во раниот период имале недостиг на железо ги опишуваат како повоздржани пред новото, помалку склони кон истражување, повеќе прилепени до родителот и со посиромашна игра. Железото е потребно за создавањето на допамин, а допаминот е она што го влече детето кон новата играчка. Мелено говедско месо во сосот за шпагети или во полнети пиперки, тавче гравче, хумус од наут и неколку суви кајсии за ужинка се лесни начини железото да влезе во детското мени. Железото од растително потекло подобро се апсорбира во друштво на витамин Ц, па парче свежа пиперка, домат или неколку парчиња мандарина на истата чинија прават разлика. Кај малите деца вреди да се внимава и на количината кравјо млеко: повеќе од половина литар на ден може да ја намали апсорпцијата на железото и да ги истисне оброците кои го носат.
Протеинот е вториот дел од истата приказна. Допаминот мозокот го гради од аминокиселината тирозин, која доаѓа од храна богата со протеини. Појадокот или ужинката пред времето за игра, со јајце, урда, кашкавал, парче пилешко или леб намачкан со таан, му даваат на мозокот суровина за вниманието и мотивацијата кои играта ги бара.
Омега-3 масните киселини, особено DHA, ја поддржуваат способноста за одржано внимание, онаа која му овозможува на детето да остане во една игра наместо да прелетува. Пастрмка или скуша на скара еднаш до двапати неделно, изронети ореви во јогуртот и лажичка чиа или мелен лен во палачинките се едноставни начини тие да бидат постојано присутни.
И конечно, шеќерот во крвта. Гладното дете има најкратка игра и најкраток фитил. Засладениот сок или бонбоната непосредно пред игра носат брз скок на енергија и пад по половина час, кога вниманието се распарчува, а фрустрацијата расте. Ужинката која комбинира овошје со нешто заситно, како јаболко со путер од бадеми или крекери од полнозрнесто брашно со сирење, ја држи енергијата рамномерна за целото време на играта.
Храната ја подготвува почвата. Ситото дете со добро снабден мозок има повеќе трпение за кулата која паѓа и повеќе љубопитност за кутијата која чека да стане брод, а останатото го прави играта.
Заклучок
Да се игра со дете кое „не знае да игра“ бара помалку вештина отколку што повеќето родители мислат. Бара да седнете на подот, да гледате, да го повторите она што детето го прави, да додадете еден мал чекор и да почекате. Детето ја учи играта на ист начин на кој го учи јазикот: во однос со некого кој го пречекува таму каде што е и кој е трпелив додека тоа го прави следниот чекор.
Некои деца ќе стигнат побрзо, некои ќе имаат потреба од повеќе време, а за некои ќе биде потребна и стручна помош за вратата кон играта да се отвори. Сите ќе имаат корист од возрасен кој е подготвен да седне на подот со нив.
Многу од првите средби во ЦЕДУЗ почнуваат токму таму, на подот, со кутија играчки меѓу нас и детето. Играта ни покажува каде стои детето, а истовремено е и патот по кој тргнуваме напред, заедно со него.
Поврзана услуга