Јазик и Комуникација
Што навистина го предизвикува доцнењето во говорот и дали одговорноста е во наши раце?
· Инфо Вторник
Стручно прегледано од м-р Весна Цековска-Дебрлиева и м-р Зденка Стаменова
Многу родители доаѓаат на прв разговор во ЦЕДУЗ со невидлива листа. Не ја носат во рака, но ја знаат напамет. На неа пишува: премногу таблет. Странски јазици дома. Цуцлата до третата година. Летоска многу работев и немав време. Секогаш го разбирав пред да побара со збор. Постарото дете зборуваше наместо него.
Листата е различна за секој родител, но чувството зад неа е исто: некаде, некако, јас направив нешто погрешно.
Ова е почетната точка на речиси секој разговор за доцнење во говорот. И токму затоа, пред да зборуваме за причини и стратегии, треба да го именуваме она со кое родителот всушност пристигнува: вина.
Чувството на вина е разбирливо. Говорот е едно од првите нешта преку кои го мериме развојот на нашето дете. Кога детето на тригодишна возраст сѐ уште не зборува јасно, или зборува многу малку, нашиот мозок веднаш бара причина. А, бидејќи сме ние тие кои биле секогаш присутни, ние сме и на прво место во листата на осомничени.
Но, вината и одговорноста се две сосема различни работи.
Прво: Она за кое не сте одговорни
Ќе започнеме со она кое родителите најчесто го ставаат на врвот на листата на свои грешки, а кое науката недвосмислено го исклучува како директна причина.
Двојазичноста е можеби најголемиот мит. Многу родители кои дома зборуваат два јазици веруваат дека тоа го збунило детето и го одложило говорот. Истражувањата постојано го покажуваат спротивното: двојазичните деца го достигнуваат говорот во исти временски рамки како и еднојазичните. Нивниот вкупен вокабулар, мерен низ двата јазици, е рамноправен или дури поголем. Тоа дека детето ги меша двата јазици е нормален дел од процесот, но не и знак на проблем. Ако вашето двојазично дете доцни во говорот, причината скоро сигурно е иста со причината кај еднојазичното дете кое доцни.
Цуцлата и шишето се исто така на листата на многу родители. Иако продолженото користење може минимално да влијае на оралната моторика, не постои доказ дека тие директно предизвикуваат доцнење во говорот.
Редоследот на раѓање дали е прво, средно или последно дете, исто така не е директна причина. Постарото дете кое зборува наместо помладото не го „украло" говорот. Ситуацијата може да ги намали мотивациите за зборување, но тоа е фактор кој лесно може да се адресира, но не и структурна причина за доцнење.
„Не зборував доволно со него" е една од најболните реченици. Родителите се сеќаваат на периоди на исцрпеност, на денови кога биле повлечени, на моменти кога не биле емоционално присутни. Важно е да се разграничи: тотална лингвистичка депривација, односно дете кое расте без речиси никаков контакт со јазик, навистина влијае на развојот. Но, просечен родителски ден, дури и со грешки, со уморни периоди, со екрани, е далеку од оваа екстрема. Доволно зборување не е исто со совршено зборување.
Вистинските причини: Она над кое немате контрола
Сега кон она кое навистина предизвикува доцнење во говорот и кое во поголемиот дел не лежи во рацете на родителот. Пред да ги именуваме поединечно, вреди да се именува она кое речиси сите вистински причини го споделуваат: тие имаат невролошка, сензорна или генетска основа. Тие не извираат од родителски избори, туку од начинот на кој е изграден нервниот систем на детето. Ова не е утеха, туку прецизност. А, прецизноста е важна, бидејќи погрешно именуваната причина води до погрешно насочена интервенција.
Проблемите со слухот се едни од најчестите и најмалку препознаени причини, и тоа поради едноставна логика: говорот се учи преку слушање. Детето не може прецизно да произведе звук кој не го слушнало прецизно. За развој на говорот не е доволно детето да слуша, туку мора да слуша јасно, со фина резолуција, бидејќи разликата меѓу „ба" и „па" или меѓу „с" и „з" е прашање на фреквенции и милисекунди. Честите инфекции на средното уво, дури и кога не предизвикуваат очигледна болка, можат да создадат флуктуирачко намалување на слухот кое доаѓа и заминува, но за тоа време го нарушува критичниот период на звучна дискриминација. Ова е причината поради која тестирањето на слухот секогаш е умен чекор, не затоа што е најверојатна причина, туку затоа што е лесно исклучива, а нејзините последици се директни.
Орално-моторните тешкотии се поврзани со начинот на кој мозокот ги координира мускулите одговорни за говорот: јазикот, усните, вилицата. Детето кое не може да ги позиционира прецизно овие структури не може да ги произведе звуците кои бараат фина координација. Ова не е прашање на напор или желба кај детето, туку невролошка основа која бара специфична стручна поддршка.
Генетските фактори играат значајна улога. Ако родителот или некој близок роднина доцнеле во говорот, веројатноста дека детето ќе доцни е статистички поголема. Оваа поврзаност е документирана и конзистентна. Темпото на говорниот развој делумно се наследува, исто како и бојата на очите или висината.
Аутистичниот спектар е можеби најзначајниот клинички контекст и за многу семејства најстрашниот. Доцнењето во говорот е честопати еден од првите и највидливи знаци, особено кај деца кај кои социјалната комуникација, контактот со очи и имитацијата исто така покажуваат отстапување. Тоа не значи дека секое дете кое доцни во говорот е на спектарот, но значи дека раната евалуација е важна, не за поставување дијагноза ради дијагноза, туку затоа што детето на спектарот кое добива соодветна поддршка во раните години прави суштински поголем напредок отколку она кое чека. Дијагнозата не е приговор, таа е пат до вистинскиот вид помош.
Развојната дисфазија е специфично јазично нарушување кое засега приближно едно од десет деца, и кое многу семејства не го знаат по име. Детето со развојна дисфазија има нормален слух, нормална невербална интелигенција и не е на аутистичен спектар, но сепак има изразена тешкотија во разбирањето и/или употребата на јазикот. Говорот доцни, реченичната структура се развива побавно, а детето може да има тешкотии да следи подолги упатства или да раскажува случки со јасна низа. Причините се невролошки и честопати генетски, нарушувањето се јавува во семејства и е поврзано со начинот на кој мозокот ги обработува јазичните информации, а не со тоа колку или на кој начин родителот зборувал со детето. Развојната дисфазија честопати останува непрепознаена со години, или се помешува со мрзеливост, незаинтересираност или незрелост. Раното препознавање и логопедската интервенција значително го менуваат нејзиниот тек.
Постои и она што се нарекува доцен говорник, дете кое го развива говорот подоцна од врсниците, без јасна невролошка или сензорна причина, но на крајот се израмнува. Ова е реална категорија, но пристапот „чекај и гледај" е ризичен ако не е придружен со стручна проценка, бидејќи изгубеното време во раниот развој е многу потешко да се надомести подоцна.
Екраните: Реален фактор, погрешна рамка
Екраните заслужуваат посебен простор, не затоа што се главниот виновник, туку затоа што создаваат најголема конфузија во разговорот за вина и одговорност.
Статистиките се јасни и не треба да се омекнуваат: деца кои почнале да гледаат екран пред 12-тиот месец и кои поминувале повеќе од два часа дневно пред него, имаат шест пати поголем ризик за доцнење во говорот. За секој дополнителен час пред екран, децата изговараат шест до осум зборови помалку во просек. Поврзаноста е статистички силна и добро документирана.
Но, механизмот не е дека екранот директно го оштетува центарот за говор во мозокот. Механизмот е поедноставен и попрактичен: секоја минута пред екранот е минута помалку во која детето добива она за кое мозокот е програмиран: двонасочна, жива интеракција. За ова зборувавме поопширно во нашиот блог за екраните и говорот, каде ги разработивме конкретните механизми. Тука важно е нешто друго: каде екраните стојат во разговорот за одговорност?
Екраните не се мит кој треба да се побие. Тие се реален фактор и токму затоа не припаѓаат во категоријата вина. Тие припаѓаат во категоријата одговорност. А, одговорноста не гледа назад. Таа гледа напред.
Разликата која менува сѐ
Вината прашува: „Што направив погрешно?"
Одговорноста прашува: „Што можам да направам сега?"
Ова не е игра со зборови. Тоа е фундаментална разлика во начинот на кој нервниот систем на родителот функционира под стрес. Вината го фиксира вниманието на минатото, каде ништо не може да се промени и создава состојба на хронична напнатост и самоказнување. А, одговорноста го фиксира вниманието на она кое е во рамките на контролата и создава услови за акција.
Вината не е само непријатно чувство. Таа е и практична пречка. Родителот кој е зафатен со самообвинување троши когнитивна и емоционална енергија на непродуктивни прашања без одговор: Дали направив доволно? Дали постапив погрешно? Дали е предоцна? Оваа енергија е буквално одземена од она кое детето реално го бара во моментот: присуство, реакција, топлина. Вината, парадоксално, го намалува квалитетот на она кое родителот се обидува да го подобри.
Постои и посебно болна варијанта на оваа состојба: стравот дека е предоцна. „Дали ги изгубивме критичните години?" „Дали требаше уште тогаш да реагирам?" Овие прашања доаѓаат особено кај родителите кои пристигнуваат на евалуација подоцна: на четири, пет години, со чувство дека требале порано да забележат. Ова е еден од најтешките моменти во работата со семејствата.
Одговорот е јасен, но бара да се каже директно: мозокот на детето е пластичен многу подолго отколку што митот за „критичниот прозорец" сугерира. Невролошката наука покажува дека можностите за јазичен развој не се затвораат нагло по третата или петтата година. Тие се намалуваат со возраста, но не исчезнуваат. Секоја интервенција, дури и онаа која доаѓа подоцна, носи ефект. Подоцна не е исто со предоцна.
Поентата е поедноставна отколку што изгледа: единствениот момент во кој можете да влијаете на развојот на вашето дете е денес. Не претходниот месец, не пред две години. Денес. И тоа е секогаш доволно за почеток.
За родителот кој доаѓа со листата на свои грешки, пораката е следнава: поголемиот дел од листата е погрешно насочена. Но, дури и она на листата кое навистина е реален фактор не го прави минатото проблем. Туку ја претвора иднината во прилика.
Она врз кое навистина имате влијание
Науката е конзистентна во едно: квалитетот на јазичната интеракција е поважен од количеството зборови.
Не се работи за тоа колку зборувате со детето. Се работи за тоа дали зборувате со него или само покрај него. Разликата е во двонасочноста. Мозокот на детето не учи јазик слушајќи говор, туку учествувајќи во говор. Дури и детето кое сѐ уште не зборува учествува: со поглед, со гест, со звук. Кога тоа учество е забележано и одговорено, мозокот добива сигнал дека комуникацијата функционира.
Тоа значи дека квалитетот на дваесет минути вистинска, присутна интеракција со детето може да биде повреден за неговиот говорен развој отколку цел ден во кој родителот зборува, но без вистинска размена. Ова е добра вест за уморните родители: целта не е непрекинат говорен поток. Целта е присуство.
Важно е да се именува уште едно нешто: навиката детето да не го чекаме да побара и да го разбираме пред да се искаже, иако доаѓа од љубов, ги намалува можностите за комуникација. Ако чинијата секогаш е на маса пред да покаже дека е гладно, ако играчката секогаш е дадена пред да посегне, ако водата е наточена пред да помисли да побара, мозокот заклучува дека нема потреба да се активира комуникацискиот систем. Создавањето мали, природни пространства каде детето треба да сигнализира е едноставна и моќна промена во секојдневието.
Говорно или јазично доцнење: Важна разлика
Пред да стигнеме до конкретните временски точки, важно е да именуваме нешто кое многу родители не го знаат: „доцнење во говорот" не е една единствена состојба.
Говорното доцнење се однесува на механиката на производство на звуци. Детето знае што сака да каже и разбира многу добро, но мускулите на јазикот, усните и вилицата не следат со потребната прецизност. Говорот е нејасен, тешко разбирлив за непознати луѓе, иако родителот го разбира без проблем. Ова е примарно прашање на оралната моторика и артикулацијата.
Јазичното доцнење е нешто различно. Тука не се работи за тоа како детето ги произведува звуците, туку за тоа колку јазик разбира и употребува. Дете со јазично доцнење може да биде сосема разбирливо кога зборува, но зборува малку, не ги разбира налозите, не гради реченици соодветни за возраста или тешко го следи текот на разговорот. Јазичното доцнење е прашање на когнитивниот и комуникацискиот развој.
Двете состојби може да постојат истовремено, а може и да бидат изолирани. Детето може да е артикулациски јасно, но јазично сиромашно. Или обратно: да има богат внатрешен јазик, но тешко да го произведе разбирливо. Оваа разлика е практично важна бидејќи различните состојби водат до различен вид поддршка. Артикулациските тешкотии имаат корист од работа на оралната моторика и специфични говорни вежби. Јазичното доцнење бара поинаков пристап, насочен кон збогатување на јазичното искуство и когнитивната обработка.
Родителот не мора однапред да знае каде стои неговото дете. Логопедот во евалуацијата ги разграничува овие две рамнини. Важно е само да се знае дека говорот не е само тоа колку е гласен или јасен, туку и тоа колку детето го разбира и колку го употребува за вистинска комуникација.
Кога да побарате помош: Развојни стадиуми кои вреди да ги знаете
Многу родители се прашуваат дали доцнењето е нормална варијација или повод за загриженост. Одговорот лежи во неколку клучни временски точки.
Кон 12-тиот месец, детето обично има барем еден збор различен од „мама" и „тато" употребени контекстуално, употребува гест за покажување и реагира на своето име.
Кон 18-тиот месец, повеќето деца имаат меѓу 10 и 20 зборови, ги разбираат едноставните налози и покажуваат со прст кон она кое го сакаат или кое ги интересира.
Кон 24-тиот месец, детето обично комбинира два збора, а разбирливоста на говорот за непознат возрасен е околу 50 проценти.
Кон 36-тиот месец, реченицата е тројна или подолга и непознат возрасен го разбира говорот во повеќе од 75 проценти од случаите.
Покрај овие општи точки, постојат знаци кои бараат поскора реакција без оглед на возраста. Отсуството на гест за покажување кон предмети или настани до 14-тиот месец е еден од најсилните рани знаци: покажувањето со прст е прва намерна порака „го гледаш ли и ти она кое го гледам јас?", и без него развојот на јазикот нема цврсто тло. Регресијата, односно губењето на зборови или комуникативни вештини кои детето веќе ги имало, секогаш бара итна евалуација. Тоа не е нормална варијација и не минува само. Исто така, детето кое не имитира звуци или движења во првата година, или кое постојано не реагира на сопственото име, заслужува рана проценка уште пред стандардните временски точки.
Отстапувањата од овие точки не значат автоматски дијагноза. Но, значат дека е вредно да се консултирате со стручно лице. Логопедот не поставува дијагнози на прв разговор, тој проценува, ориентира и, доколку е потребно, дава конкретни насоки. Порано барање мислење не го зголемува проблемот, туку го намалува.
ЦЕДУЗ Практичен совет: Алатки за поттикнување на говорот дома
Наместо притисок за зборување, следниве пристапи го создаваат природниот простор во кој говорот се развива.
Пауза со очекување. По секое ваше прашање или коментар, застанете. Не ја пополнувајте тишината веднаш. Дајте му на детето пет до десет секунди. За дете кое го развива говорот, обработката на јазикот трае подолго. Тишината не е непријатна, таа е работен простор.
Проширување. Кога детето кажува еден збор или звук, земете го она што го дало и додајте еден чекор. Ако каже „топка", кажете „Да, топка. Голема топка." Ако покаже кон чаша, кажете „Вода. Сакаш вода?" Не барате повторување. Само му нудите побогат модел.
Паралелен говор. Опишувајте го тоа што детето го прави, не тоа што вие го правите. „Ги редиш коцките. Уште една. Паднаа!" Ова го поврзува јазикот директно со акцијата и со перспективата на детето.
Читање со пауза. Кај книги кои детето ги познава добро, запирајте пред познат збор или звук и чекајте. Детето честопати ќе го пополни просторот, не затоа што е притиснато, туку затоа што мозокот природно ја завршува познатата секвенца.
Создавање потреба за комуникација. Ставете омилена играчка на место кое е видливо, но недостапно. Почнете активност и запрете пред крајот. Овие мали „пречки" создаваат природна мотивација за сигнализирање, без вештачки притисок.
ЦЕДУЗ Нутри совет: Исхрана и неврологијата на говорот
Говорот е невролошка функција, а нервниот систем и неговиот развој се директно под влијание на исхраната. Постојат неколку хранливи материи со докажана поврзаност со развојот на јазичните центри во мозокот.
Јод е еден од најмалку разговараните, но најкритичните елементи за развојот на мозокот во раните години. Дефицитот на јод во критичниот прозорец, од првиот триместар до третата година, е поврзан со намалена когнитивна функција и доцнење во јазичниот развој. Морска риба, јајца и јодирана сол се добри секојдневни извори.
Железо. Дефицитот на железо е директно поврзан со доцнење во говорот и јазикот. Деца кои биле анемични во раниот период покажуваат поголем ризик за доцнење во говорната обработка. Темно месо, леќа и спанаќ, во комбинација со витамин Ц за подобра апсорпција на нехемското железо, се добри секојдневни извори.
Омега-3 масни киселини. Миелинот, обвивката која ги изолира нервните патишта и овозможува брз пренос на сигнали, е во голема мера составен од масти. Добро миелинизираниот нервен систем значи побрза обработка на јазичниот влез и побрз моторен одговор во говорот. Сардини, скуша, орев и свежо мелено ленено семе треба редовно да се внесуваат, а не повремено.
Холин е хранлива материја пресудна за формирањето на невронски врски во раното детство. Јајцата се еден од најбогатите природни извори и се погодни за деца уште од воведувањето на цврста храна.
Нутриентите не се замена за логопедска поддршка и квалитетна интеракција. Но, мозокот кој го добива потребното гориво ги гради своите патишта побрзо и поцврсто.
Заклучок
Кога родителот пристигнува со листата на свои грешки, тоа не е знак на лошо родителство. Тоа е знак на родителство кое внимава. Родителите кои не внимаваат не доаѓаат со листа.
Но, листата бара ревизија. Не затоа што сѐ на неа е погрешно, туку затоа што поголемиот дел е насочен кон погрешна точка. Причините за доцнење во говорот се сложени, честопати невидливи и во поголемиот дел надвор од свесните родителски избори. Она врз кое навистина имате влијание: квалитетот на интеракцијата, навременото барање стручна помош, исхраната и средината, не е причина за вина. Тоа е простор за акција.
Во ЦЕДУЗ не прашуваме „Што направивте погрешно?", туку „Каде сме сега и каде одиме оттука?" Бидејќи мозокот на детето не го чита минатото. Тој ја гради иднината, секој ден, со она со кое е хранет денес.
Поврзана услуга