Разбирање на детето
Кога стравот кај детето е повеќе од обичен страв?
· Инфо Вторник
Стручно прегледано од м-р Весна Цековска-Дебрлиева и м-р Зденка Стаменова
Детекторот за чад во кујната има една единствена задача: да заѕвони кога има опасност. Добро нагоден детектор ќе заѕвони кога тавата ќе почне да гори, но ќе молчи додека пржите јајца. Преосетливиот детектор ѕвони секое утро на тостерот, а семејството полека учи да живее со него: со отворени прозорци, со пауза пред секое готвење, со рака секогаш спремна да го исклучи.
Стравот кај детето работи на ист начин. Тој е алармот кој го чува: го тера да се држи за раката на родителот на преполн пазар, да застане пред непознато куче, да внимава на скалите. Кај повеќето деца алармот е добро нагоден, понекогаш малку погласен, а со возраста станува сѐ попрецизен. Кај некои деца, пак, алармот ѕвони пречесто, предолго или на работи кои не носат вистинска опасност, а целото семејство почнува да го прилагодува животот околу него.
Родителите кои ни доаѓаат со ова прашање обично веќе направиле многу. Го оставиле светлото во ходникот да гори цела ноќ, ги избегнале родендените со балони, го смениле патот до градинка за да не поминуваат покрај дворот со кучето, одговориле по дваесетти пат на истото „а што ако…". И сепак се прашуваат дали ова е фаза која ќе помине или нешто што бара повеќе. Во овој блог гледаме кои стравови се очекуван дел од растењето, каде е границата по која стравот станува тешкотија, што се случува во телото на детето кога алармот ѕвони, како стравот се крие зад однесувања кои воопшто не личат на страв и што родителот може да направи за алармот постепено да се нагоди.
Стравовите што растат со детето
Стравот е една од првите емоции кои се појавуваат кај бебето и една од најкорисните. Неговата содржина се менува со возраста и го следи она што детето во секој период е способно да разбере и да замисли.
Околу осмиот месец многу бебиња почнуваат да плачат во рацете на непознати луѓе, иако до пред неколку недели со насмевка оделе кај секого. Наскоро потоа доаѓа и стравот од одвојување: бебето плаче кога мајката ќе излезе од собата, а кај многу деца овој страв е најсилен некаде меѓу десеттиот и осумнаесеттиот месец. Двата страва се знак на напредок. Детето веќе ги разликува своите луѓе од туѓите и разбира дека мајката постои и кога не е во собата, па сака да ја врати.
Во втората и третата година детето се плаши од гласни звуци, од правосмукалката, од одводот во кадата, од големи животни, од темнината. Неговото разбирање за светот расте побрзо од искуството, па многу работи изгледаат помоќни и поопасни отколку што се. Детето кое се плаши дека ќе исчезне низ одводот заедно со водата сѐ уште нема јасна претстава колку е големо неговото тело во однос на дупката.
Меѓу третата и шестата година на сцената влегува фантазијата. Чудовишта под креветот, духови, вештерки, сенки на ѕидот, маски и костими, ликови од приказни. Ова е возраста на симболичната игра, кога детето почнува да замислува, а уште не е сигурно каде точно завршува замисленото. Истата имагинација која од картонска кутија прави брод, а од закачалката во темна соба прави човек.
Со поаѓањето на училиште стравовите стануваат пореални: повреди, болест, невреме, крадци, пожари, смрт на некој близок. Детето веќе разбира дека лошите работи навистина се случуваат и почнува да прашува дали можат да му се случат и нему. Кон крајот на основното училиште и во адолесценцијата во преден план излегуваат социјалните стравови: што мислат другите, дали ќе се изложи пред одделението, дали ќе падне на тест, дали ќе остане без друштво.
Овие стравови имаат неколку заеднички особини. Доаѓаат во очекуван период и со текот на времето бледнеат. Се јавуваат во конкретни ситуации, а надвор од нив детето живее нормално. Детето може да се утеши со прегратка, со објаснување, со светло во ходникот. И, што е можеби најважно, детето полека ги надминува, понекогаш само, понекогаш со мала помош. Секој надминат страв остава зад себе едно искуство: непријатното чувство поминува, а детето е посилно од него.
Каде е границата
Секое дете се плаши. Прашањето кое ги носи родителите кај нас е поконкретно: кога стравот престанува да биде дел од растењето и почнува да го попречува функционирањето?
Границата ретко е една точка. Повеќе личи на неколку знаци кои, кога ќе се соберат заедно, ја менуваат сликата.
Првиот е интензитетот. Очекуваниот страв е соодветен на ситуацијата: детето се плаши од куче кое лае и се смирува кога кучето ќе замине. Стравот кој бара внимание е многу поголем од поводот. Детето вреска, се тресе или бега при поглед на мало куче на поводник од другата страна на паркот.
Вториот е траењето. Стравот од темнина кај четиригодишно дете може да трае со месеци и сепак да биде сосема во ред, бидејќи доаѓа во бранови, некогаш послаб, некогаш посилен. Стравот кој со месеци не се менува или постојано расте, кој по еден лош настан се шири на сѐ повеќе ситуации, е друга приказна.
Третиот, и можеби најважниот, е колку простор зафаќа стравот во животот на детето и семејството. Детето кое не оди на роденден затоа што таму можеби ќе има балони. Семејството кое веќе две години не излегло на вечера затоа што детето не сака да остане со никој друг. Детето кое не спие во својот кревет, не оди само во тоалет, не сака во градинка ни на игралиште. Кога стравот почнува да одлучува каде ќе оди семејството, што ќе јаде и кој ќе го чува детето, тој веќе има повеќе моќ отколку што би требало.
Четвртиот е колку тешко детето се смирува. Повеќето деца, кога ќе помине ситуацијата, се враќаат во рамнотежа за неколку минути. Детето кое по средбата со кучето е вознемирено цело попладне, не може да заспие и ноќе сонува за тоа, носи поголем товар.
Петтиот е возраста. Стравот од одвојување кај дете од една и пол година е очекуван. Истиот страв кај осумгодишно дете, со плачење секое утро пред училиште и барање да се врати дома, бара повнимателен поглед.
Страв, вознемиреност, фобија
Во разговор со стручните лица ќе ги слушнете овие три збора, а разликата меѓу нив помага да разберете што гледате.
Стравот е реакција на нешто што е сега и тука: кучето, громот, иглата. Вознемиреноста (анксиозноста) е страв насочен кон иднината, кон нешто што можеби ќе се случи. Тоа е детето кое во недела навечер мисли на понеделник, кое пред патувањето прашува што ако се изгубиме, што ако се расипе колата, што ако не најдеме каде да спиеме. Вознемиреното дете често не може да каже од што точно се плаши, бидејќи стравот е распрснат на многу можни лоши исходи.
Фобијата е страв од нешто конкретно, на пример кучиња, крв или лифтови, кој е многу поголем од реалната опасност, трае подолго од шест месеци и води кон упорно избегнување. Детето со фобија често знае дека кучето на поводникот не може да му направи ништо, а неговото тело сепак реагира како да е во опасност.
Кај децата постојат и неколку посебни форми на вознемиреност, од кои две вреди да се спомнат. Вознемиреноста при одвојување е стравот дека нешто лошо ќе му се случи на родителот или на детето додека се разделени, кој по сила и траење ги надминува очекувањата за возраста. Селективниот мутизам е состојба во која детето кое дома зборува слободно, а во градинка или училиште со месеци не проговорува ниту збор. Стравот кај овие деца е толку силен што гласот буквално заглавува во грлото, иако детето сака да зборува.
Според повеќето истражувања, меѓу пет и десет проценти од децата во одреден период имаат вознемиреност која е доволно изразена за да им го отежни секојдневието. Тоа значи по неколку деца во секое одделение. Вознемиреноста е една од најчестите тешкотии во детството и, добрата вест, една од оние кои најдобро реагираат на навремена поддршка.
Кога да побарате стручно мислење
Колку повеќе од денот на детето е одреден од стравот, толку посериозно вреди да се сфати. Стручно мислење има смисла кога стравот трае со месеци без подобрување или се шири на нови ситуации. Исто така, кога детето поради него избегнува градинка, училиште, дружење или спиење само, кога реакциите личат на паника, со срце што чука, тешко дишење, треперење и чувство дека ќе му се слоши, кога по одреден настан, како несреќа, престој во болница или загуба, детето се променило и не се враќа на старото. Знак е и враќањето на веќе надминати вештини, како мокрењето во кревет или бебешкиот говор, а особено кога целото семејство го организира секојдневието околу стравот на детето.
Проценката кај дефектолог не бара претходна дијагноза. Таа ја гледа целата слика: од кога трае стравот, во кои ситуации се јавува, како детето го доживува, но и сензорната обработка, јазикот, вниманието и развојот во целина, бидејќи стравот многу често не доаѓа сам. Понекогаш одговорот е дека детето е во рамки на очекуваното и му треба малку повеќе време и поинаков пристап дома. Понекогаш се покажува дека зад стравот стои нешто што бара посебна поддршка.
Алармот во телото
За да се разбере зошто кај некои деца стравот е поголем, вреди да се погледне што се случува во телото.
Во длабочината на мозокот се наоѓа амигдалата, мала структура која работи како чувар. Таа постојано ја скенира околината и кога ќе забележи нешто што личи на опасност, го активира телото пред свесниот дел од мозокот да стигне да размисли. Срцето забрзува, дишењето станува плитко и брзо, мускулите се стегаат, крвта оди кон рацете и нозете, а варењето застанува. Телото е подготвено да се бори, да бега или да замрзне.
Овој систем е многу брз и затоа е толку ефикасен. Префронталниот кортекс, делот од мозокот кој проценува, споредува и смирува, е побавен и кај децата сѐ уште созрева. Кога возрасниот ќе се исплаши од сенка, за една секунда сфаќа дека е закачалка. Кај детето таа втора проценка доаѓа подоцна, послабо или, кога алармот е многу силен, воопшто не доаѓа. Во тој момент објаснувањата не стигнуваат до него, бидејќи делот од мозокот кој би ги разбрал е привремено исклучен. Ова е истиот механизам кој стои зад мелтдаунот, кога нервниот систем е преплавен и детето нема пристап до вештините кои инаку ги има.
Од трите реакции, замрзнувањето е најлесно да се пропушти. Детето кое се бори или бега е видливо. Детето кое се вкочанува, молчи, гледа во една точка и не одговара на прашања изгледа како да не слуша или како да му е сеедно. Многу тивки деца кои молчат кога ќе бидат прозвани на часот го знаат одговорот, а телото во тој момент замрзнало.
Зошто алармот кај некои деца е погласен? Дел од одговорот е вроден. Приближно едно од седум деца се раѓа со темперамент кој стручно се нарекува бихевиорална инхибиција. Уште како бебиња посилно реагираат на новото, повнимателни се пред непознати луѓе и ситуации и им треба подолго време да се опуштат. Тоа е стил на нервниот систем кој носи и свои предности, внимателност, чувствителност за другите, темелност, а со поддршка многу од овие деца стануваат сосема храбри. Сепак, кај нив вознемиреноста подоцна во детството е почеста. Вознемиреноста делумно се пренесува и во семејството, преку гените, но и преку она што детето секојдневно го гледа.
Друг дел од одговорот е сензорната обработка. Детето чиј нервен систем силно реагира на звуци, допир или светло живее во свет кој е погласен и понепредвидлив. Правосмукалката, сушачот за раце во јавниот тоалет, сирената, балонот кој може да пукне во секој момент: за ова дете тоа се вистински напади врз сетилата. Стравот кој се развива околу нив е логичен. Ако балонот еднаш пукнал до увото и болело, детето многу брзо почнува да се плаши од сите балони, а потоа и од родендените каде ги има. Кај децата од аутистичниот спектар, кај кои сензорните разлики се чести, вознемиреноста е значително почеста отколку кај врсниците. Според некои истражувања ја има кај секое трето дете.
И конечно, алармот учи. Едно силно искуство, каснување од куче, болна интервенција кај лекар, сообраќајна несреќа, може да го нагоди алармот така што подолго време ќе ѕвони на сѐ што потсетува на тој настан. Децата учат и од лицата на возрасните. Детето кое гледа како родителот се стега кога ќе види пајак учи дека пајаците се опасни, без никој да му каже ниту збор.
Кога стравот носи друго лице
Многу деца кои се плашат никогаш не велат „се плашам". Помалите немаат зборови за тоа, а поголемите често не знаат дека она што го чувствуваат е страв. Стравот тогаш излегува преку однесувањето, а однесувањето лесно се чита како нешто сосема друго.
Одбивањето е можеби најчестата маска. „Нема да одам." „Не сакам." Детето кое секое утро прави сцена пред градинка, кое одбива да ја облече новата јакна, кое не сака да влезе во базенот, лесно добива етикета на тврдоглаво дете. Ако се погледне подобро, зад одбивањето многу често стои нешто ново, непознато или непредвидливо, а детето се брани со единствениот начин на сигурност кој го знае: да остане таму каде што е.
Агресијата е реакцијата „бори се". Детето кое удира кога ќе го доближите до докторот, кое турка друго дете што му пришло пребрзо, кое фрла предмети кога треба да влезе во нова просторија, многу често се одбранбени механизми. Неговото тело проценило дека е во опасност и реагирало пред детето да стигне да размисли.
Контролата и ригидноста се уште една маска. Детето кое инсистира работите да се прават секогаш на ист начин, по ист пат и по ист редослед, кое се распаѓа кога планот ќе се смени, често го смирува стравот од непредвидливото со правила кои самото ги поставило. Кај некои деца ова прераснува во ритуали без кои детето не може да се смири: проверување, повторување, броење, миење раце.
Прилепувањето е најочигледниот знак, а сепак често погрешно разбран. Детето кое не се одвојува од мајката, кое бара да спие со родителите, кое не сака да остане ни кај бабата, најчесто се чувствува безбедно само во присуство на родителот, а без него алармот почнува да ѕвони.
Избегнувањето задачи е маска која најлесно се пропушта. Детето кое ја одложува домашната задача, кое не почнува цртеж ако не е сигурно дека ќе успее, кое го кине листот по првата грешка, многу често се плаши од неуспехот. Кај некои деца стравот од грешка е толку силен што е полесно воопшто да не се обидат, бидејќи тогаш не можат ни да згрешат. Однадвор тоа изгледа како мрзеливост или незаинтересираност.
Стравот се гледа и на масата. Детето кое јаде само неколку познати намирници, кое се гуши или повраќа на самата помисла за нова храна, кое бара храната во чинијата да не се допира, многу често ја доживува новата храна како вистинска опасност во устата. Овој вид страв го разработивме во блогот за детето кое јаде само три-четири намирници.
Телото исто така зборува наместо детето: болки во стомакот и главоболки, гадење наутро, тешко заспивање, ноќни будења, кошмари. Кога овие поплаки се повторуваат пред истата ситуација, пред градинката, пред часот по пливање, пред посетата кај бабата која има куче, тие често покажуваат каде живее стравот.
И, конечно, прашањата. Детето кое по десет пати прашува „дали сигурно ќе дојдеш да ме земеш?", „што ако се изгубам?", „дали ќе ме чекаш дома?" бара уверување кое го смирува за кратко, а потоа прашањето се враќа. Ова е еден од најкарактеристичните знаци на вознемиреност и ќе се вратиме на него подолу.
Децата кои тешко ги именуваат чувствата, како децата од аутистичниот спектар, децата кои доцнат со говорот и децата со интелектуална попреченост, најчесто го покажуваат стравот токму на овие индиректни начини. Кај нив прашањето „од што се плашиш?" ретко дава одговор. Повеќе кажува внимателното набљудување: кога се јавува однесувањето, што му претходи, на кое место и со кои луѓе? Кај децата со АДХД, пак, вознемиреноста често го зголемува немирот кој и онака е присутен, па стравот лесно се губи меѓу другите знаци.
ЦЕДУЗ Практичен совет: Мали чекори кон она што плаши
Кругот на избегнување
Кога детето се плаши, сите инстинкти на родителот велат: заштити го. Тргни го од кучето, остави го светлото, не одете на роденденот, седни до него додека не заспие. Во моментот тоа делува, а детето видливо се смирува.
Проблемот е во тоа што алармот од ова учи. Секој пат кога детето ќе избегне нешто од што се плаши, олеснувањето кое следи го потврдува заклучокот дека тоа навистина било опасно и дека избегнувањето го спасило. Следниот пат алармот ѕвони порано и посилно. Детето никогаш не стигнува да го доживее она што би го нагодило алармот: дека останало во ситуацијата, дека стравот се кренал, достигнал врв и почнал да паѓа и дека ништо лошо не се случило. Стравот кој постојано се избегнува полека расте и зафаќа сѐ повеќе простор.
Ова не значи дека детето треба да се фрли во стравот. Детето кое е насила ставено до кучето, оставено да плаче само во темна соба или турнато во базенот со зборовите „ќе видиш дека не е страшно" најчесто учи само дека и возрасните се непредвидливи. Патот е помеѓу двете крајности: мали, предвидливи чекори кон она што плаши, со родителот до детето.
Скалата на храбри чекори
Седнете со детето во мирен момент и заедно направете скала. На дното е нешто што е само малку непријатно, а на врвот е целта. За дете кое се плаши од кучиња, скалата може да изгледа вака: гледање слики од кучиња во книга, па кратко видео, па куче од другата страна на улицата, па стоење на неколку метри од мирно куче на поводник кое го познавате, па подавање рака за кучето да ја помириса и, на крајот, галење. За дете кое не сака да спие само, скалата може да почне со родителот кој седи на креветот, а потоа да продолжи со стол до креветот, со родителот на вратата и, на крајот, во ходникот.
Секој чекор се повторува додека не стане речиси досаден и дури потоа се оди на следниот. Во ова повторување е целата суштина, бидејќи алармот се нагодува со искуство. Првиот пат детето ќе се плаши, вториот пат малку помалку, а петтиот пат можеби ќе му биде досадно. Детето има право да каже дека чекорот е преголем и тогаш го делите на помали, но скалата не се напушта. Признанието оди за храброста, без оглед колку чекорот изгледал мал: „Многу се плашеше, а сепак остана. Тоа е храброст."
Што да кажете кога стравот е тука
„Нема од што да се плашиш" е реченица која секој родител ја кажал и која речиси никогаш не помага. За детето стравот е вистински, а реченицата му кажува дека она што го чувствува е погрешно. Помагаат две пораки кои одат заедно: дека го гледате неговиот страв и дека верувате дека може да се справи. „Гледам дека ти е страв. Тоа е тешко чувство. Јас сум тука и верувам дека можеш да останеш уште малку."
Кај прашањата кои се повторуваат одговорете јасно и мирно еднаш. Кога истото прашање ќе дојде по трет или петти пат, наместо уште едно уверување, вратете го прашањето кон детето: „Тоа веќе го разговаравме. Што мислиш, што ти реков?" Секое ново уверување го смирува детето за неколку минути, но го учи дека не може да се смири без вас. Детето кое самото ќе си го повтори одговорот гради свој внатрешен глас кој подоцна ќе го смирува и кога вас ве нема.
Помага и стравот да добие име, како лик кој може да се набљудува однадвор. Помалите деца сакаат да му дадат име и да го нацртаат: „Пак дојде Страшко. Што ти вели денес?" Така детето добива малку растојание од стравот, а со лик кој стои однадвор може да се преговара, па дури и да му се спротивстави.
Телото на детето може да научи само да го спушта алармот. Бавното дишење со долго издишување е најдиректниот пат, бидејќи го активира делот од нервниот систем кој го смирува срцето. Со помалите деца тоа може да биде игра: ставете плишано мече на стомакот на детето додека лежи и гледајте заедно како мечето полека се крева и спушта. Вежбајте во мирни моменти, секој ден по малку, за алатката да биде на располагање кога стравот ќе дојде. Среде паника никој не учи нова вештина.
Стравот и возрасните
Децата го читаат стравот на лицата на возрасните многу попрецизно од зборовите. Ако родителот при секое лаење на куче го стега детето за рака, детето учи дека кучињата се опасни. Ако во ова се препознавате, тоа е многу често и е добро место за почеток: внимание кон сопствените реакции, особено ако самите носите стравови или вознемиреност. Тоа се надоврзува на родителската регулација: кога вие останувате мирни пред она што го плаши детето, неговиот аларм добива сигнал дека е безбедно.
Вреди искрено да се погледне и колку семејството се прилагодило на стравот. Светлото што гори цела ноќ, патот до градинка кој заобиколува три улици, бабата која повеќе не го чува детето затоа што тоа плаче. Секое од овие прилагодувања настанало од љубов и секое имало смисла во моментот. Сепак, ако ги има многу, вреди да се избере едно и полека да се намали, со најава и со поддршка: „Знам дека ова ќе биде тешко. Верувам дека можеш." Детето ќе протестира и тоа е очекувано. Протестот обично стивнува побрзо отколку што родителите мислат.
ЦЕДУЗ Нутри совет: Храна за помирен аларм
Исхраната не го лекува стравот, но може да влијае колку лесно алармот ќе се вклучи и колку брзо ќе се смири. Четири работи заслужуваат внимание.
Првата е шеќерот во крвта. Кога нивото на гликоза паѓа, телото испушта адреналин за да го подигне, а адреналинот предизвикува токму она што детето го доживува како страв: забрзано срце, треперење, нервоза, чувство дека нешто не е во ред. Вознемиреното дете кое го прескокнало појадокот или поминало долго без храна така добива уште еден аларм над постојниот. Редовните оброци и ужинки кои комбинираат протеин и сложени јаглехидрати ја држат енергијата рамномерна и го штедат алармот од непотребни вклучувања. Ролна од интегрална тортиља со урда и краставица, леб од 'рж со јајце на око, палачинка од хељдино брашно со сирење или ориз со зеленчук и пилешко се добри примери. Ова е особено важно пред ситуации за кои знаете дека се тешки, како утрото пред градинка или посетата кај лекар.
Втората е магнезиумот. Тој учествува во смирувањето на одговорот на стрес, а при долготраен стрес телото го троши побрзо. Така се создава круг во кој вознемиреното дете губи повеќе магнезиум, а помалку магнезиум значи полесно вклучување на алармот. Печен компир со лушпата, авокадо намачкано на тост, интегрален ориз, таан во пиреата и сосовите и шака лешници за ужинка се извори кои лесно се вклопуваат во детското мени.
Третата е врската меѓу цревата и мозокот. Двата органа разговараат постојано, преку нервот вагус и преку материите кои ги создаваат цревните бактерии. Истражувањата на оваа врска кај децата сѐ уште траат, но разновидната цревна флора се поврзува со поотпорен одговор на стрес. Домашната кисела зелка во зимските месеци, киселото млеко со оброкот и што поразновиден зеленчук и овошје, кои ги хранат корисните бактерии, се едноставен и евтин начин за поддршка. Кај вознемирените деца стомакот често е првото место каде се чувствува стравот, па мирниот стомак вреди двојно.
Четвртата е она што го крева алармот. Кофеинот кај децата делува посилно отколку кај возрасните, а го има во кола пијалаците, во ладниот чај од шише, во енергетските пијалаци кои ги пијат и поголемите деца, па и во поголемите количини чоколадо. Кај вознемирено дете тој може да го забрза срцето и да го отежни заспивањето, токму навечер кога стравовите се најгласни. Вечерта може наместо тоа да заврши со топло млеко со малку мед или со чај од камилица, кои за многу деца стануваат смирувачки дел од рутината пред спиење.
Ситото и наспиено дете има повеќе сила да застане пред стравот и да направи уште еден мал чекор по скалата.
Заклучок
Алармот кај секое дете ќе ѕвони. Така и треба да биде, бидејќи стравот го чува детето од вистинските опасности и му покажува каде се неговите граници. Повеќето стравови во детството доаѓаат и си одат заедно со возраста, а секој надминат страв го учи детето дека може да издржи непријатно чувство.
Кога алармот ѕвони пречесто, предолго или прегласно, на детето му треба возрасен кој ќе застане до него, ќе го слушне алармот заедно со него и чекор по чекор ќе му помогне да го нагоди. Понекогаш тоа родителот може да го направи сам, а понекогаш патот е полесен со стручна поддршка.
Секој детски страв што стигнува до ЦЕДУЗ, за нас е порака од нервниот систем кој се труди да го заштити детето. Ја слушаме таа порака до крај, а потоа заедно со детето и со родителот го правиме првиот мал чекор кон она што плаши.
Поврзана услуга