Разбирање на детето
Како да се одвикнеме од пелени кога детето „сѐ уште не е спремно“?
· Инфо Вторник
Стручно прегледано од м-р Весна Цековска-Дебрлиева и м-р Зденка Стаменова
Во средината на минатиот век повеќето деца ги оставале пелените некаде околу осумнаесеттиот месец. Денес просечната возраст се помести кон третата година, а не е реткост четиригодишно дете да носи пелена, барем за спиење или за голема нужда. Во многу делови од светот, пак, децата и денес се суви уште пред првиот роденден.
Во меѓувреме се променија неколку работи. Пелените станаa толку впивливи што детето речиси и не чувствува кога е мокро. Се промени ритамот на семејствата, со двајца вработени родители и долги денови во градинка. Се промени и советот кој родителите најчесто го слушаат: почекајте, детето само ќе покаже кога е спремно.
За многу деца тој совет функционира. Едно утро бараат нокшир, неколку недели подоцна пелените се минато и никој не мора многу да размислува за тоа. Кај други деца „спремноста“ не доаѓа ни на две и пол, ни на три, ни на три и пол години. Родителот чека, градинката прашува, бабата раскажува дека сите нејзини деца биле без пелени на една година, а детето мирно ја носи пелената и не покажува никаков интерес да ја остави. Овој блог е за тие семејства. Гледаме од што всушност се состои спремноста, зошто кај некои деца нејзините делови пристигнуваат во различно време, што може да го попречи патот до тоалетот и како да тргнете кога чекањето веќе не помага.
Од што се состои „спремноста“
Кога велиме дека детето е спремно, мислиме на неколку различни способности кои треба да се сретнат во исто време.
Првата е телесна. Мочниот меур треба да порасне и да научи да задржува. Бебето мокри по дваесетина пати на ден, рефлексно, штом меурот ќе се наполни. Околу втората година интервалите се издолжуваат, па детето често останува суво по еден до два часа или се буди суво од дневниот сон. Ова е еден од најсигурните знаци дека телото е подготвено.
Втората е моторна. Детето треба да може самостојно да стигне до тоалетот, да ги симне панталоните, да седне стабилно и да остане седнато неколку минути.
Третата е когнитивна: да разбере едноставно упатство, да го имитира она што го гледа кај возрасните и да запамети низа од неколку чекори.
Четвртата е комуникациска. Детето треба на некој начин да ви каже дека има потреба. Тоа не мора да биде збор. Кај детето кое доцни со говорот, гест, договорен знак со раката или слика на вратата од купатилото ја вршат истата работа, често побрзо отколку што родителите очекуваат.
Петтата е емоционална: желбата. Детето кое сака да биде „големо“, кое сака гаќички со омилениот лик од цртаниот филм, кое е љубопитно што прават мама и тато зад вратата од купатилото.
Кај повеќето деца овие пет нишки созреваат приближно во исто време, околу втората и половина година, па изгледа како спремноста да пристигнала наеднаш. Кај децата со развојни предизвици тие многу почесто созреваат нерамномерно. Меурот може да задржува со часови, а детето да нема начин да каже дека му треба. Детето може без проблем да седне на тоалет, а да не ја чувствува потребата. Може да разбира сѐ што му се објаснува, а желбата да ја нема, бидејќи пелената е позната, предвидлива и удобна, дел од рутината која детето не сака да ја менува. Кај многу деца од аутистичниот спектар токму оваа последна нишка е најтенка.
Ако се чека сите пет нишки сами да се појават, кај ова дете чекањето може да трае многу долго. Некои делови од спремноста се чекаат, а други се градат. Меурот не може да се забрза. Симнувањето на панталоните, знакот за „ми треба“, разбирањето на редоследот и навиката да се седнува на тоалет можат да се вежбаат со месеци пред пелената конечно да се тргне. Некои истражувања, пак, укажуваат дека многу доцниот почеток оди заедно со почести дневни незгоди подоцна, на училишна возраст. Совршениот момент ретко доаѓа сам од себе. Доволно е телото да биде подготвено, а останатото може да се поддржи.
Сетилото за кое ретко се зборува
Проприоцепцијата и вестибуларниот систем, сетилата за положбата и движењето на телото, ги објаснивме во блогот за детето кое не може да седи мирно. Постои уште едно сетило, можеби најмалку познато од сите: интероцепцијата, сетилото за она што се случува внатре во телото. Преку неа знаеме дека сме гладни или жедни, дека срцето ни чука побрзо и дека меурот е полн.
Кај повеќето деца интероцептивните сигнали стануваат сѐ појасни во втората и третата година: детето застанува среде игра, се вкочанува или се фаќа меѓу нозете. Кај некои деца, пак, сигналот стигнува слабо, доцна или нејасно. Детето може со часови да седи во мокра пелена без да покаже непријатност. Вели „не ми се оди“, а две минути подоцна има локва на подот. Не забележува дека е гладно сѐ додека не стане раздразливо. Родителите ова лесно го читаат како инает или невнимание, бидејќи детето „мора да знае“. Кога сигналот пристигнува во последната секунда, детето навистина нема време да стигне до тоалетот.
Послабата интероцепција е честа кај децата од аутистичниот спектар, кај децата со АДХД и кај децата со тешкотии во сензорната обработка, но се среќава и кај деца без никаква дијагноза. Кај децата со АДХД често се додава и втора пречка: сигналот стигнува, но играта е толку интересна што детето го турка настрана додека не стане предоцна.
На ова дете му требаат две работи. Првата е повратна информација. Современите пелени и пелените-гаќички се направени да ја повлечат влагата од кожата за детето да не чувствува ништо, што е одлично за бебе со чувствителна кожа, но не е поволно за дете кое треба да ја поврзе причината со последицата. Памучните гаќички му овозможуваат да почувствува што се случило, да го поврзе тоа чувство со моментот пред него и постепено да го забележува сигналот сѐ порано. Втората е јазикот. Сигналот кој нема име тешко се препознава. Кога ќе го видите детето како се вкочанува или се врти во место, именувајте го она што се случува: „Стомачето ти е полно со пишка. Ајде да ја однесеме во тоалетот.“ Со време, детето го поврзува чувството со зборот, а зборот со акцијата.
Купатилото низ сетилата на детето
Кај некои деца пречката е самото купатило.
Обидете се за момент да го доживеете тоалетот како тригодишно дете. Седиштето е студено и преголемо, а под вас зјае дупка во која ви се чини дека целото тело може да пропадне. Нозете висат во воздух, без потпора, па целото тело е напнато за да не се лизне. Плочките го враќаат секој звук погласно. Мирисот на средството за чистење е силен. И тогаш некој го пушта казанчето, кое рика на неколку сантиметри од вашите уши, а водата се врти и исчезнува.
За дете со сензорна преосетливост секоја од овие работи може да биде доволна за да го одбива купатилото со сите сили. Детето не може да го објасни тоа, па го покажува: плаче на прагот, се извива кога го спуштате на седиштето, бега штом ќе слушне вода. Често истото дете без проблем седнува на нокшир во дневната соба или мокри во градинка, каде тоалетите се мали, ниски и направени по мерка на децата.
Стабилноста заслужува посебен збор. За да се испразнат меурот и цревата, мускулите на карличното дно треба да се опуштат, а тоа е тешко кога телото се бори да не падне. Детето кое седи со нозе во воздух и раце стиснати за рабовите на седиштето е во состојба на напнатост која е спротивна на она што му треба. Затоа столчето под нозете е едно од најкорисните и најевтините помагала во целиот процес. Со колената малку повисоко од колковите, положбата наликува на чучнување, што е природната положба на телото за голема нужда.
Задржувањето, констипацијата и стравот
Едно од прашањата кои најчесто ги слушаме гласи вака: „Мокри во тоалет без проблем, но за голема нужда бара пелена.“ Детето оди во ќош, се крие зад каучот или чека да му ја стават пелената за спиење. Во одреден период, речиси секое петто дете кое учи да користи тоалет поминува низ некоја верзија на ова одбивање.
Некои деца тешко се опуштаат доволно во простор кој сѐ уште им е туѓ, а некои вознемирено гледаат како столицата исчезнува во водата. Но, најчеста причина е болката.
Кругот изгледа вака. Детето еднаш има тврда, болна столица, можеби по болест, по промена во исхраната или по патување. Следниот пат, кога ќе го почувствува притисокот, се сеќава на болката и ја задржува. Ги стега нозете, станува на прсти, се вкочанува, црвенее. Додека столицата чека, цревото извлекува вода од неа, па станува уште потврда и поголема. Следниот обид боли уште повеќе, а стравот расте. Телото научило дека нуждата боли и го прави она што секое тело го прави пред болка: се брани.
Повеќето деца кои бараат пелена за голема нужда во позадина имаат блага или посериозна констипација. Затоа ова прашање вреди да се реши пред да се инсистира на тоалетот, бидејќи притисокот само го засилува задржувањето. Вреди да се знае и една збунувачка појава: детето кое долго задржува понекогаш почнува да ги извалкува гаќичките со мали количини мека или течна столица. Родителите ова лесно го помешуваат со дијареа или со уназадување. Се работи за течна столица која се провлекува околу тврдата маса што заглавила во цревото.
Педијатарот треба да се вклучи кога детето има столица поретко од три пати неделно, кога столицата е многу тврда, многу голема или болна, кога има крв, кога детето редовно се извалкува или кога стомакот е надуен и болен. Констипацијата кај децата добро се третира, но понекогаш на почетокот бара средства кои ја омекнуваат столицата, за телото да има време да ја заборави болката. Без тоа, ниту еден совет за тоалетот нема да го прекине кругот.
Кога пелената станува бојно поле
Има уште една работа која ја прави оваа тема тешка, а која ретко се кажува гласно: тоалетот е една од ретките области во која детето има целосна контрола. Можеме да го облечеме, да го однесеме во градинка, да го ставиме во креветчето. Не можеме да го натераме да мокри или да има столица. Детето тоа многу брзо го сфаќа.
Кога притисокот расте, тоалетот лесно станува место на борба. Родителот го носи детето во купатилото на секои дваесет минути, прашува „ти се оди?“ по сто пати на ден, воздивнува при секоја незгода. Детето одговара на единствениот начин кој го има: се спротивставува. Бега, одбива да седне, задржува. Колку повеќе родителот се труди, толку помалку оди.
Притисокот ретко доаѓа само од родителот. Градинката може да бара детето да биде без пелени до одредена возраст. Бабите и дедовците раскажуваат како било порано. Другите родители на игралиштето спомнуваат колку брзо нивното дете научило. Секој од овие коментари паѓа врз родител кој веќе се прашува дали нешто пропуштил, а таа загриженост лесно се префрла на детето.
Ако се препознавате, тоа е разбирливо и не значи дека сте направиле нешто погрешно. Кога детето доцни со нешто толку видливо, родителот природно се чувствува одговорен. Сепак, вреди да се запамети дека брзината со која едно дете ги остава пелените најмногу зависи од неговото тело, неговите сетила и неговото темпо.
Излезот од борбата поминува низ истото место за кое пишувавме кога зборувавме за границите без губење на конекцијата: мирен, предвидлив возрасен кој ја држи рамката и не се впушта во битка. Во тоалетот тоа значи дека рутината е јасна и иста секој ден, а исходот му припаѓа на детето. Седнувањето е дел од денот, како миењето заби. Дали ќе има нешто во нокширот е работа на телото на детето. Незгодите се дочекуваат смирено и без коментари за тоа како „големите деца не прават така“: „Пишката излезе. Ајде да се пресоблечеме.“ Казните, срамењето и долгото седење „додека не завршиш“ го продолжуваат процесот, бидејќи го зголемуваат стравот, а со него и задржувањето. Налепницата во календар може да помогне на почетокот, сѐ додека наградата не стане толку голема што и таа почне да притиска.
Ноќите и чекорите наназад
Многу родители се збунуваат кога детето е суво цел ден, а секое утро се буди мокро. Ноќната контрола е посебна приказна, која многу помалку зависи од учењето. Ноќе телото на возрасните и на поголемите деца лачи повеќе од хормонот вазопресин, кој ја концентрира урината и ја намалува нејзината количина, па меурот издржува до утрото. Кај многу мали деца овој ноќен механизам сѐ уште не е созреан, а меурот е сѐ уште мал. Други деца спијат толку длабоко што сигналот од полниот меур не успева да ги разбуди.
Затоа ноќното мокрење до петтата година не се смета за проблем. Секое шесто или седмо петгодишно дете сѐ уште се буди мокро, а секоја година голем дел од нив стануваат суви сами од себе. Ноќната пелена може спокојно да остане додека не почнат да се појавуваат суви утра, а потоа да се отстрани без голема церемонија. Ако по петтата или шестата година ноќите и понатаму се мокри, особено ако детето почнало да се срами или да избегнува спиење кај другарче, вреди да се разговара со педијатарот.
Другото што ги збунува родителите е враќањето наназад. Детето кое со месеци било суво одеднаш почнува да има незгоди. Најчесто тоа се случува по голема промена: раѓање на братче или сестриче, почеток на градинка или училиште, селидба, болест, тежок период во семејството. Оптоварениот нервен систем привремено се враќа на постари обрасци, а свежо научените вештини попуштаат први. Ова е очекувана реакција и најчесто поминува за неколку недели, кога одговорот на возрасните е мирен. Враќањето на пелената ретко е потребно. Повеќе помага враќањето на рутината: почести седнувања, помалку прашања, повеќе присуство.
Ако регресијата трае подолго или е придружена со печење при мокрење, многу често мокрење или необична жед, треба да се исклучи инфекција или друга медицинска причина.
ЦЕДУЗ Практичен совет: Од чекање кон градење
Подготовката може да почне многу пред денот кога пелената ќе ја тргнете. Пресоблекувајте го детето во купатилото наместо на креветот, за да го поврзе местото со нуждата. Кога е можно, истурете ја столицата од пелената во тоалетот и дозволете му на детето да ја пушти водата и да ѝ мавне „чао“. Оставете го да ве гледа вас или постарото братче во тоалет и именувајте го она што се случува. Вежбајте симнување и качување на панталоните, со ластик наместо копчиња и патенти.
Две недели водете едноставен дневник: кога детето е суво, кога е мокро, кога има столица. Кај повеќето деца ќе се појави образец, најчесто по будењето, околу половина час по оброците и пред излегување. Тие моменти ќе бидат вашите први седнувања. Половината час по оброкот не е случаен избор: храната која влегува во желудникот го поттикнува движењето на цревата, па шансата за столица тогаш е најголема.
Подгответе го и просторот. Столчето под нозете е потребно без разлика дали детето седи на нокшир или на тоалет, а за тоалетот вреди да набавите и помала наставка за седиштето. Казанчето пуштете го откако детето ќе излезе од купатилото или оставете го детето само да го пушти кога ќе биде подготвено, бидејќи звукот кој го контролираме сами не е толку страшен. Кај детето кое се плаши од самото купатило, почнете со нокшир во соба во која се чувствува сигурно и постепено придвижувајте го кон купатилото, по неколку чекори секоја недела. За детето кое не зборува или зборува малку, договорете знак за „тоалет“ и користете го секој пат кога одите. Низа од неколку слики над тоалетот, симни, седни, бриши, пушти вода, измиј раце, им помага на децата кои подобро паметат со очи отколку со уши, како многу деца од аутистичниот спектар.
Кога ќе одлучите да почнете, изберете период без големи промени, кога можете да бидете дома неколку дена по ред. Облечете го детето во памучни гаќички. Наместо да прашувате „ти се оди?“, на што повеќето деца одговараат со „не“, најавувајте: „Сега е време за тоалет, а потоа одиме во парк.“ Седнувањето нека трае кратко, две до пет минути, со книга или песна, и нека завршува без разлика дали нешто се случило. Детето со послаба интероцепција има особена корист од ваков распоред, бидејќи седнува пред сигналот да стане итен. Распоредот постепено се проретчува како што детето почнува само да ги препознава сигналите.
Ако детето оди во тоалет за мала нужда, а за голема нужда бара пелена, најмалку стресно е да се оди со мали чекори. Прво, детето ја добива пелената кога ќе побара, но само во купатилото. Потоа ја носи пелената додека седи на тоалетот. Потоа пелената се олабавува, а понекогаш на неа се отвора и дупка, сѐ додека еден ден не стане јасно дека повеќе не е потребна. Секој чекор може да трае по неколку дена или недели. При седнувањето за голема нужда помага и дувањето: балончиња од сапуница, дување во пердув или во свирче. Долгото издишување природно ги опушта мускулите на карличното дно и го олеснува празнењето.
Незгодите се дел од учењето во секоја фаза, дури и неколку месеци подоцна. Носете резервна облека, дочекувајте ги смирено и вратете се на рутината. Ако по три до четири недели нема никаков напредок, а напнатоста дома расте, паузата од еден месец е разумен избор. Вратете се кога сите ќе бидете одморени, со малку изменет пристап. Ако тешкотиите и потоа остануваат, особено со изразени реакции на звуци, допир и мириси, дефектолошката проценка може да покаже каде заглавува процесот.
ЦЕДУЗ Нутри совет: Мек стомак и мирен меур
Бидејќи констипацијата стои зад голем дел од одбивањето на тоалетот, исхраната во овој период има многу конкретна задача: столицата да биде мека, редовна и безболна. Тогаш детето има шанса да ја заборави болката и повторно да почне да му верува на сопственото тело.
Влакната се првиот алат. Тие ја задржуваат водата во столицата и ѝ даваат волумен, па цревото полесно ја придвижува. Сливите, свежи или суви, и крушите се особено корисни, бидејќи покрај влакната содржат и сорбитол, природен шеќер кој привлекува вода во цревото. Кивито е уште едно овошје со добро документиран ефект врз редовноста. Утринската овесна каша со рендана круша, чорбата од грашок и морков, пирето од печена тиква и сувите смокви како ужинка се лесни начини влакната да станат секојдневие.
Влакната без доволно вода, сепак, можат и да го влошат запекот. Многу деца во градинка пијат многу малку, а некои намерно избегнуваат да пијат за да не мора да одат во непознат тоалет. Нудете вода често и во мали количини, во чаша со сламка или шише кое детето само го избрало, а супите, компотите и сочното овошје се рачунаат во дневната количина. За деца кои се будат мокри, пиењето вреди да се распореди повеќе наутро и попладне, а помалку во часот пред спиење.
Големите количини кравјо млеко и млечни производи кај некои деца ја прават столицата потврда и го истиснуваат апетитот за храна богата со влакна. Детето кое пие литар млеко на ден и јаде претежно леб, тестенини и ориз речиси сигурно ќе има тврда столица. Оваа слика е особено честа кај децата со многу тесен избор на храна, за кои пишувавме во блогот за детето кое јаде само три-четири намирници. Кај нив влакната најлесно влегуваат преку храната која детето веќе ја прифаќа: пире од сливи во тестото за мафини, рендана круша во кашата, полнозрнесто брашно делумно наместо белото во палачинките.
Конечно, меурот е чувствителен и на она што се пие. Газираните и засладените пијалаци, ладниот чај, како и големите количини цитрусни сокови, кај некои деца го иритираат меурот и ја зголемуваат итноста. За детето кое токму учи да задржува, водата е најдобриот избор.
Кога стомакот работи мирно, тоалетот престанува да биде место на болка, а од тоа место е многу полесно да се тргне понатаму.
Заклучок
Последната пелена ретко е голем момент. Најчесто никој не ја ни забележува: една вечер ја оставате на полицата, неколку дена подоцна сфаќате дека не ви требала, а пакетот стои недопрен со недели.
Патот до неа кај некои деца е подолг и поиспрекинат отколку кај врсниците. Телото понекогаш го испраќа сигналот доцна, купатилото понекогаш е гласно и страшно, столицата понекогаш боли, а околината понекогаш очекува повеќе отколку што детето во моментот може да даде. Секоја од овие пречки има свое решение и речиси ниедна не се решава сама од себе, со чекање.
Спремноста ја разделуваме на делови и во ЦЕДУЗ, со секое семејство кое ни доаѓа со ова прашање. Го бараме делот кој недостасува, а потоа го градиме заедно со детето, чекор по чекор, сѐ до вратата на купатилото.
Поврзана услуга